( ص ) داده نشده . 3 - مراد از مغفرت گناهان گذشته آن جناب ، گناهان پدر و مادرش آدم و حوا ، و مراد از مغفرت گناهان آينده اش آمرزش گناهان امت و به وسيله دعاى آن جناب است « 1 » . اشكال اين وجه همان اشكال وجه قبلى است . 4 - اين كلام گفتارى است بر حسب فرض ، هر چند كه از نظر سياق به نظر مىرسد كلامى تحقيقى باشد نه فرضى ، و معنايش اين است كه : تا خدا گناهان قديمى و آينده ات را اگر گناهى داشته باشى بيامرزد « 2 » . اشكال اين وجه اين است كه خلاف ظاهر آيه است و خلاف ظاهر دليل مىخواهد كه ندارد . 5 - اين كلام جنبه تعظيم و حسن خطاب دارد و معناى آن « غفر اللَّه لك » مىباشد هم چنان كه چنين خطابى در آيه « عَفَا اللَّه عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ » « 3 » آمده « 4 » . اشكال اين وجه اين است كه در چنين خطابهايى معمولا لفظ دعاء به كار مىبرند - اينطور گفته‌اند . 6 - مراد از ذنب در حق رسول خدا ( ص ) ترك اولى است ، يعنى مخالفت اوامر ارشادى ، نه تمرد از امتثال تكاليف مولوى ، چون انبياء با آن درجات قربى كه دارند بر ترك اولى مؤاخذه مىشوند ، همانطور كه ديگران بر معصيتهاى اصطلاحى مؤاخذه مىشوند ، هم چنان كه معروف است كه « حسنات الأبرار سيئات المقربين حسنه نيكان نسبت به مقربين گناه شمرده مىشود » « 5 » . 7 - وجهى است كه جمعى از علماى اماميه آن را پسنديده‌اند ، و آن اين است كه مراد از مغفرت گناهان گذشته آن جناب ، گناهان گذشته امت او ، و مراد از گناهان آينده اش گناهانى است كه امتش بعدها مرتكب مىشوند و با شفاعت آن جناب آمرزيده مىشود و نسبت دادن گناهان امت به آن جناب عيبى ندارد ، چون شدت اتصال آن جناب با امت اين را تجويز مىكند « 6 » . و اين وجه و وجه قبلىاش از همه اشكالات گذشته سالم مىباشند ، ليكن اشكال بى ربط بودن مغفرت با فتح مكه يا حديبيه به حال خود باقى است . 8 - پاسخى است كه از سيد مرتضى علم الهدى ( رحمة اللَّه عليه ) نقل شده كه فرموده :

--> ( 1 و 2 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 110 - 111 . ( 3 ) خدا بيامرزدت چرا به آنان اجازه دادى . سوره توبه ، آيه 43 . ( 4 و 5 و 6 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 110 - 111 .